dr inż. Jacek Jaśkiewicz

Ponad 80% produktu narodowego brutto w Unii Europejskiej wytwarzane jest w miastach , które zamieszkuje przeważająca część jej mieszkańców. Mając na względzie rozwój całej UE i krajów członkowskich należy zapewnić również rozwój miast, a ten, jeżeli ma być trwały musi być oparty na zasadach zrównoważonego rozwoju. Nie wnikając w definicje tego pojęcia powinien on uwzględniać kompleksowo zagadnienia społeczne, gospodarcze i ochrony środowiska biorąc pod uwagę wyczerpywanie zasobów naturalnych, a także wpływ na skutki globalne np. zmiany klimatu.
Jakość życia mieszkańców miasta zależy nie tylko od zapewnienia im warunków materialnych i społecznych w długiej perspektywie, z czym związany jest rozwój miasta, ale także właściwego stanu środowiska wpływającego na samopoczucie i zdrowie.
Wiele zależy od samych mieszkańców, ich inicjatyw, rozwoju ich potrzeb konsumpcyjnych, ale także od zwyczajów i wzorów zachowania. Zasadnicze kierunki narzucone są instrumentami realizacyjnymi polityk np. w zakresie energetyki i klimatu, ochrony powietrza, gospodarki odpadami. Ponieważ problemy, przede wszystkim, dotyczą energetyki zamierzeniem artykułu jest uzasadnienie konieczności kompleksowego podejścia do wszystkich wymienionych zagadnień i wypracowania długoterminowej strategii zrównoważonego rozwoju energetyki, nakreślającej indywidualnie, optymalne, główne kierunki działań z uzasadnieniem opłacalności ich podejmowania.

Zmiany klimatu
Obserwowane ostatnio zjawiska naturalne w postaci katastrofalnych powodzi, huraganów, susz, wzrost średniej temperatury ziemi, przypisywane, przez Międzyrządowy Panel ds. Zmian Klimatu (IPCC), wzrostowi koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze powodowanemu, działalnością człowieka, zgodnie z zasadą prewencji, wymuszają konieczność podjęcia działań na rzecz ograniczenia antropogenicznej emisji gazów cieplarnianych oraz adaptacji do nieuniknionych zmian klimatu.
W wyniku działań międzynarodowych na forum Konwencji Klimatycznej (UNFCCC – United Nation Framework Climate Change Convention) od 2005 roku realizowany jest, w skali światowej, Protokół z Kioto (do tej konwencji) określający zobowiązania krajów uprzemysłowionych do redukcji emisji gazów cieplarnianych do 2012 roku. Na temat przyszłego porozumienia odnośnie działań po 2012 roku prowadzone są obecnie, jeszcze,  negocjacje.
W UE, w celu realizacji Protokółu z Kioto, wprowadzono europejski system handlu emisjami (ETS), polegający na bezpłatnym przyznawaniu uprawnień do emisji instalacjom nim objętym, do określonej puli dla każdego kraju/instalacji oraz umożliwieniu handlowania nimi. Od 2013 roku system ten będzie zmodyfikowany w ramach tak zwanego pakietu energetyczno klimatycznego, który między innymi wprowadza:
• Zmiany systemu handlu emisjami (ETS) wprowadzając konieczność zakupu uprawnień na aukcjach (Polska uzyskała częściowe derogacje),
• Objęcie ograniczeniami emisji gazów cieplarnianych instalacji dotychczas nieobjętych systemem ETS (Polska +14% do 2020r.),
• Obowiązek 20% udziału energii odnawialnej w bilansie UE (Polska 15%) do 2020 r.
• Zobowiązanie do uzyskania 10% udziału biopaliw do 2020 r.
W efekcie, wszystkie analizy wskazują, że przy aktualnej strukturze energetycznej (z dużym udziałem węgla kamiennego i brunatnego) i obecnym poziomie technologii, ceny energii, zarówno cieplnej, jak i elektrycznej znacząco wzrosną. Wzrost ten będzie kontynuowany również po 2020 roku, gdyż UE już obecnie deklaruje dalsze ograniczenie emisji gazów cieplarnianych do 2050 roku o 80% (w stosunku do 1990).
Dla miast powodować to może istotne skutki gospodarcze (m. in. dla przemysłu), jak i społeczne. Wzrost cen energii dostarczanej centralnie, pomimo projektowanych rekompensat, może spowodować, dla uboższej części społeczeństwa, że będzie ona za droga. W tej sytuacji szukać będzie tańszych jej źródeł w postaci najtańszych paliw. Spowodować to może skutki przeciwne do założonych w postaci zwiększonej emisji wszystkich zanieczyszczeń do powietrza, a w tym gazów cieplarnianych. Również z konsekwencjami należy liczyć się w sferze gospodarki, a szczególnie w zakresie bardziej energochłonnej produkcji oraz usług. Wzrost cen wpłynie na ograniczenie konsumpcji, co jest korzystne, ale także następnie na skutek zmian popytu na ograniczenie produkcji, a w rezultacie zatrudnienie. Skomplikowane mechanizmy wzajemnych powiązań są powodem, że przewidzenie pełnych skutków wprowadzenia pakietu energetyczno-klimatycznego jest niezwykle trudne, niemniej w interesie miast, jak też i regionów jest przeciwdziałanie możliwości wystąpienia takiej sytuacji i z wyprzedzeniem przygotowanie odpowiedniej strategii.
Zanieczyszczenie powietrza
Prawie 60% terytorium Polski objęte jest strefami, gdzie notuje się przekroczenia norm jakości powietrza. Przekroczenia te występują, przede wszystkim, na terenach miast. Dotyczą głównie pyłów i benzo(a)pirenu. Ich głównym źródłem jest emisja rozproszona z gospodarki komunalnej, transportu, a także z punktowych źródeł przemysłowych i energetycznych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami normy te są od bieżącego roku zaostrzane. Niewątpliwie proces ten będzie kontynuowany, również w przyszłości, ze względu na politykę ograniczania negatywnego wpływu zanieczyszczenia powietrza na zdrowie.
Dla stref, gdzie przekraczane są normy jakości powietrza, zgodnie z obowiązującymi przepisami wykonywane są programy naprawcze obejmujące proponowane działania zmierzające do ich dotrzymania, które przyjmowane są przez Sejmiki Wojewódzkie. Problemem jest, że działania są kosztowne i w związku z tym trudne do realizacji w krótkim terminie oraz, że wymagają często kompleksowych rozwiązań będących w zakresie działań różnych instytucji i firm.
Dla przeważającej części stref programy te nie zostały zaakceptowane przez Komisję Europejską i w niektórych przypadkach Komisja podjęła już pierwsze kroki prawne przeciwko Polsce. Za niedotrzymanie norm grożą nam wysokie kary do czasu poprawy sytuacji. Tak, więc istotny jest czas realizacji programów.
Jak wykazały badania prowadzone w ramach Programu CAFE (Czyste Powietrze dla Europy) jakość powietrza ma istotny wpływ na zdrowie mieszkańców. W sposób wymierny możliwe jest oszacowanie tego wpływu w postaci tak zwanych „kosztów zewnętrznych”, które obejmują między innymi koszty leczenia chorób powodowanych zanieczyszczeniem powietrza, czas niezdolności do pracy itp. Na temat określenia tych kosztów prowadzone są w UE szeroko zakrojone badania .
Zarówno w przypadku gazów cieplarnianych, jak i innych zanieczyszczeń powietrza, emisja ich pochodzi w przeważającym stopniu z gospodarki energetycznej. Duży w tym udział ma transport, w tym miejski. Wynika z tego, że również ten sektor powinien być objęty strategią energetyczną miasta/regionu.
Inne aspekty
W wypełnianiu swojej funkcji miasto musi zapewnić odpowiedni transport zarówno towarów, jak i ludzi. W jaki sposób to zrobi wpływać będzie zarówno na efekt produkcyjny, ale też na satysfakcje mieszkańców, z czym związane są warunki podróżowania oraz jakość środowiska/powietrza.
Istotną rolę w realizacji celów miasta odgrywa gospodarka przestrzenna, która , wbrew pozorom, oddziaływać może też na gospodarkę energetyczna, nie tylko poprzez właściwą lokalizację źródeł energii, ale również poprzez wykorzystanie wszystkich jej elementów dla ograniczenia zużycia energii np. poprzez właściwe systemy magazynowania ciepła lub wykorzystania zadrzewień dla uzyskania osłony i cienia.
Choć podejmowane są działania w celu ograniczenia emisji gazów cieplarnianych i ich koncentracji w atmosferze, jak podaje IPCC, sukcesem będzie ograniczenie wzrostu średniej temperatury ziemi do 2 ̊̊C (do 2020 r.). W tej sytuacji niezbędne są też działania adaptacyjne do zmian klimatu, które mimo podejmowanych kroków mogą wystąpić, a w tym zapobiegające powodziom suszom itp. W programach adaptacyjnych w pełni wykorzystane powinny być narzędzia gospodarki przestrzennej.
Poważnym problemem miast są odpady. Wciąż w trym zakresie dalecy jesteśmy od dotrzymywania przepisów UE. Jednym z elementów rozwiązujących, przynajmniej częściowo, problem odpadów powinno być ich energetyczne wykorzystanie. Wiele miast europejskich wykorzystuje to zarówno do zbilansowania dostaw energii, jak ograniczenia ilości odpadów składowanych.
Strategia energetyczna miasta/regionu
Podsumowując można stwierdzić, że podstawowe znaczenie dla rozwiązania problemów i sprostania wyzwaniom zmian klimatu i ochrony powietrza, jak i rozwoju, będzie miało perspektywiczne zapewnienie dla rozwoju miast i regionów ich zaopatrzenia w energię w sposób taki, aby sprostać normom emisji zanieczyszczeń, a jednocześnie zapewnić racjonalne ceny energii. Niestety przy obecnym stanie technologii przetwarzania energii, szczególnie z węgla, i obecnej strukturze energetycznej, nie da się spełnić wymienionych dwóch warunków, a będą one ograniczały perspektywiczny rozwój miasta/regionu.
W tej sytuacji warunkiem niezbędnym jest znalezienie takich rozwiązań, aby zapewnić pewne zaopatrzenie w energie, stosownie do potrzeb, po optymalnej cenie. Wyboru rozwiązań powinno się wykonać na podstawie strategii energetycznej miasta i regionu. Nie chcę nadwyrężać pojęcia zrównoważonej strategii, ale jeżeli uwzględniać ona będzie zarówno aspekty rozwoju – czyli gospodarki, społeczne (ceny - praca) oraz środowiskowe (jakość środowiska – wpływ na zdrowie) to tak można ją nazwać, ale także strategią energetyczno-klimatyczną, czy ostatnio modnym okresleniem - strategią zielonego wzrostu.
Głównym celem strategii energetycznej miasta powinno być zapewnienie dostaw energii po optymalnej cenie biorąc pod uwagę, że cena energii wpływać będzie na jej konsumpcję i oszczędności, ale także na możliwości rozwoju produkcji, z czym związane jest zapewnienie miejsc pracy mieszkańcom i spełnienie ich aspiracji. Produkcja energii nie może powodować przekroczenia standardów jakości środowiska, z czym związane jest ograniczenie negatywnego wpływu na zdrowie.
Strategia powinna obejmować perspektywę średniookresową (do 2020 r.) i długookresową (do 2050 r.) Dla tych perspektyw powinny być uwzględnione prognozy cen zawierające nie tylko ceny nośników energetycznych, ale także uwzględniać obciążenia spowodowane realizacją przez UE polityki energetyczno klimatycznej (ceny uprawnień do emisji do 2020 i do 2050 r.), oraz polityki ochrony środowiska – biorąc pod uwagę, że wymagania w tym zakresie będą wzrastały. W rachunku korzyści powinno się uwzględniać uniknięte koszty zewnętrzne.
Wybór wariantów powinien być oparty, przede wszystkim, na analizie długoterminowych skutków społecznych w postaci zagwarantowania wzrostu poziomu życia, z czym związane jest zapewnienie zatrudnienia i życia w zdrowym środowisku.
W lokalnej i regionalnej strategii energetycznej należy, między innymi rozważyć następujące kierunki:
• Maksymalizacje oszczędności energii zarówno ze strony użytkowania, jak i wytwarzania oraz przesyłu. Działania w tym zakresie są najefektywniejsze pod względem kosztów i efektów. Według KAPE S. A. potencjał, jaki można wykorzystać poprzez tylko termomodernizację budynków w Polsce wynosi ok. 152PJ/rok ,
• Maksymalne wykorzystanie odnawialnych źródeł energii (OZE). Aktualnie pociąga to za sobą większe koszty, ale można skorzystać z wielu instrumentów wsparcia, które koszty te obniżają. W przyszłości relacja kosztów energii z odnawialnych źródeł w stosunku do innych źródeł energii będzie znacznie korzystniejsza  wobec wzrostu cen energii z węgla (handel emisjami i konieczność zakupu uprawnień do emisji oraz koszty dostosowania do norm ochrony środowiska). Ponadto jest kwestią czasu wprowadzenie instrumentów ekonomicznych uwzględniających koszty zewnętrzne, co dalej poprawi opłacalność OZE,
• Tworzenie sieci energetyki rozproszonej złożonej z różnych lokalnych źródeł energii, w tym odnawialnej, w której można optymalnie je wykorzystywać,
• Ograniczenie wykorzystania węgla tylko do przypadków bezwzględnej konieczności przy zastosowaniu najwyżej sprawnych urządzeń lub perspektywicznej technologii bez lub nisko emisyjnej, biorąc przy tym pod uwagę, że ceny energii z węgla przy obecnych technologiach będą znacząco wzrastały na skutek polityki klimatycznej UE,
• Tworzenie możliwości świadomego, optymalnego, wyboru przez odbiorców mediów energetycznych poprzez wprowadzanie tak zwanych „inteligentnych liczników” (wskazujących aktualną cenę energii),
• Integrację i wspólne zarządzanie (optymalne) sieciami różnych mediów energetycznych (gazu, ciepła, energii elektrycznej) - „inteligentne sieci energetyczne”, Sieci te można również wykorzystać do sterowania jakością powietrza w zależności od prognoz przekroczenia norm,
• Rozwój skojarzonej gospodarki energetycznej poprzez jednoczesne wytwarzanie ciepła i energii elektrycznej w tym w małych zespołach kompaktowych,
• Rozważenie wykorzystania małych, kompaktowych źródeł energii jądrowej. Aktualnie wiele koncernów energetycznych pracuje nad realizacją takich zespołów energetycznych, samo bezpiecznych, bezobsługowych, jednokrotnie ładowanych paliwem na kilkanaście lat,
• Wykorzystanie olbrzymiego potencjału energetycznego odpadów,
• Wykorzystanie elementów gospodarki przestrzennej do ograniczenia zapotrzebowania na energię,
• Możliwości magazynowania ciepła,
• Uwzględnienie kompleksowych rozwiązań dla transportu, który ma poważny udział zarówno w zużyciu paliw, jak i emisji zanieczyszczeń,
• Uwzględnienia współdziałania ze społeczeństwem realizacji strategii poprzez odpowiednie kampanie edukacyjno-informacyjne zarówno w celu akceptacji proponowanych działań, jak realizacji ich na poziomie indywidualnym mieszkańców. W działaniach indywidualnych społeczeństwa kryje się olbrzymi potencjał redukcji zapotrzebowania na energię. Umiejętne wykorzystanie tego potencjału powinno być istotnym elementem strategii.
To tylko niektóre ważniejsze kierunki, które muszą być rozważone kompleksowo w perspektywie średnio i długoterminowej uwzględniając zarówno zmianę warunków np. cen nośników energii, postępu technologii, możliwości realizacji (w tym finansowania) i skutków. Dlatego strategia powinna być co określony czas aktualizowana. Wydaje się, że racjonalnym okresem do weryfikacji jest okres 4-5 lat.
Dlaczego miasta/regiony powinny być zainteresowane opracowaniem i realizacją kompleksowej strategii energetycznej?
Przyjęta przez Rząd Polityka Energetyczna Polski do roku 2030, wydawać by się mogło, że powinna rozwiązywać perspektywiczne problemy energetyczne, tymczasem wskazuje ona tylko kierunki działań, oraz prognozy zapotrzebowania na energię, które powinny być uwzględnione przez sektor energetyczny. Czy i w jaki sposób sektor energetyczny zrealizuje te wskazania w sytuacji rynkowej pozostaje wielkim znakiem zapytania? Bardziej dokładne kierunki działań w zakresie energetyki określono w pracach nad Społecznej Rady nad Narodowym Programem Redukcji Emisji. Objęły one wszystkie działania w celu realizacji w Polsce t. zw. „Pakietu energetyczno-klimatycznego” (wypełniania zobowiązań Polski przyjętych w ramach UE). W pracach tych określono koszty realizacji programu w zakresie elektroenergetyki, gazu, ciepła i budynków, transportu do roku 2030 na poziomie od 265 do 320 mld €, co wymagałoby nakładów średniorocznych od 13,5 do 16 mld €. Nasuwa się szereg pytań. Czy jest to realne? Skąd będą środki finansowe na realizację, bo wielkości te przekraczają możliwości kredytowania w Polsce, a środki budżetowe, jeśli by były, stanowiłyby pomocą publiczną ? Czy firmy energetyczne będą zainteresowane realizacją programu? Jakie będą konsekwencje niezrealizowania programu – czyli jak wzrośnie cena energii? Czy , biorąc pod uwagę politykę klimatyczną UE do 2050 roku nieprzewidziano za dużego udziału węgla? Czy wobec tego w programie nie należałoby szukać innych rozwiązań – tym bardziej, że program jest jednostronny i obejmuje tylko zagadnienia energetyczno klimatyczne bez innych elementów i sprzężeń zwrotnych?
Obawiam się, że biorąc pod uwagę powyższe wątpliwości program nie jest możliwy do zrealizowania. Należy wobec tego, już obecnie zastanowić się, jakie konsekwencje tego będą dla miast i regionów, jeżeli ceny energii tak wzrosną, że będą ograniczały ich rozwój. Rolą samorządu, dla dobra mieszkańców, jest nie tylko zapewnienie im dostawy energii po optymalnych cenach, ale także również zatrudnienia w produkcji i usługach, a to zależy od możliwości rozwoju tych dziedzin zależnych od cen energii. Jest to pełne uzasadnienie, żeby władze samorządowe na wszystkich szczeblach szukały rozwiązań optymalizujących wzrost cen energii. Rozwiązaniem jest potwierdzona już w wielu krajach budowa sieci energetyki rozproszonej (znane powszechnie są rozwiązania z Danii). Na tym poziomie możliwe jest wykorzystanie lokalnych zasobów energii odnawialnej oraz integracja energii z różnych nośników. Niezbędne przy tym jest zainteresowanie firm lokalnych, gdyż duże firmy energetyczne, wydaje się, są zainteresowane tylko dużymi obiektami.
Jeżeli regiony i miasta nie wykorzystają do maksimum swoich możliwości w zakresie oszczędności energii i optymalizacji dostaw energii już w niedalekiej przyszłości, energetyka stanie się piętą Achillesową ich rozwoju